هدف: در نظام­های اخلاقی مختلف، قناعت خصیصه­ای ستودنی است و هرکدام از آن‌ها بر اساس مبانی خاص خود ملکات اخلاقی را ترویج می­کنند. رشد فزاینده عوامل قدرت، ثروت و ترویج مصرف­گرایی در عصر­حاضر، روی­آوردن به زندگی تجملاتی را افزایش داده است و ضرورت بازخوانی موضوع قناعت و ارائه شاخصه‌های آن، آشکار می­گردد. با هدف تدوین تئوری قناعت بر­اساس نهج­البلاغه و شناخت الگوی آن، این پژوهش انجام شد.
روش: روش پژوهش داده‌ بنیاد می‌باشد ، که با بررسی علت‌ها و عواملی که در ایجاد آن اثر دارد و با بیان راهبردهای آن، از زاویه‌ای نو به مفهوم قناعت می‌پردازد.
یافته‌ها: مقوله­های عفت نفس، تهذیب نفس، خشوع در برابر خالق، بسندگی، آخرت­گرایی، دور بودن از هوا­ و هوس و روح قناعت به عنوان عوامل علّی و دوری از تکلّف، بهزیستی، امرار معاش ، عمل صالح، تاثیرپذیری از اولیای الهی، زهد ، تقوی و انفاق به عنوان عوامل زمینه­ساز و صرفه­جویی، کرامت نفس، خویشتن داری و اعتدال به عنوان راهبردهای قناعت و ناخرسندی یا نارضایتی از زندگی، رذالت، اسراف، افراط و تفریط، حرص و بخل به عنوان عوامل مداخله‌گر و حفظ دین، خود‌کفایی، آرامش ، دولتمندی و جلوگیری از فقر از پیامد‌های بکارگیری قناعت در نهج البلاغه عنوان شده است. مقوله محوری این بررسی «قانع بودن» است که مقولات فوق را در بر می­گیرد.
نتیجه: از نگاه امام علی(ع) قناعت به‌خاطر اثرات متعالی‌اش همان حیات طیبه‌‌ای است که تمام صفات  نیک انسانی از جمله رضایت‌مندی، عزت، کرامت و صبر را در بردارد و در قرآن به آن اشاره شده‌است