هدف: روشنفکران دینی ایران به دسته‌ای از مسائل توجه ویژه دارند که مسئله «انتظار بشر از دین» یکی از آن مسائل است. مسئله ای که در قلمرو فلسفه دین نیز می‌توان از آن بحث کرد. مصطفی ملکیان یکی از چنان روشنفکران دینی است که نه فقط ذیل همین عنوان سخن گفته است، بلکه بخشی قابل توجه از تأملات او معطوف به این مسئله است. بر این اساس، بررسی رویکرد او به بحث «انتظار بشر از دین» هدف اصلی پژوهش است.
مواد و روش ها: در این پژوهش که به صورت توصیفی و اسنادی انجام شده است، هدف آن بوده است که میزان سازگاری و انسجام درونی دیدگاه او مورد سنجش و بررسی قرار گیرد. ازآنجاکه ملکیان از طیفی وسیع از جریانات فکری غربی (به خصوص اگزیستانسیالیسم، سنت عرفانی غربی و سنت تحلیلی) متأثر است و اساساً به تأثیر از نهضت اصلاحات دینی دیدگاه خود را تدوین کرده است، ابتدا به تاریخچه بحث در میان اندیشمندان غربی و ایرانی پرداخته و سپس مبانی فلسفی ملکیان بیان شده است. اما ازآنجاکه مصطفی ملکیان دیدگاه خود دراین‌باره را در آثار مختلفی، اعم از کتاب، مقاله و سخنرانی بیان کرده است، استخراج دیدگاه جامع وی دراین‌باره مهم و اساسی می‌نمود. البته پراکندگی دیدگاه‌های او خود معضلی است اساسی در استخراج تقریری شسته رفته و جامع از نظریه وی.
یافته ها: در این پژوهش، با رجوع به همه آثار مصطفی ملکیان، دیدگاه وی در رابطه با دین بطور کلی و سپس درباره‌ی انتظار بشر از دین و ربط و نسبت این موضوع با نظریه معنویت و عقلانیت، استخراج و توصیف شده است. پس از توصیف، به بیان انتقادات وارد شده توسط برخی متفکران به نظریه او پرداخته و در نهایت، انتقاداتی مطرح شده‌اند که در طول این پژوهش به‌دست آمده‌اند.
نتیجه گیری: مهم‌ترین انتقاداتی که می توان مطرح کرد از این قرارند: وجود برخی تناقض ها و ناسازگاری ها، مثلاً در حوزه تقابل میان تقریر حقیقت و تقلیل ملالت، ابهام در چگونگی جمع میان رویکرد اگزیستانسیالیستی و رهیافت تحلیلی و تعارض حیطه نظر و عمل.