مقدمه: این پژوهش با هدف تدوین برنامه درمانی (اتیسم یکپارچه با خانواده) و مقایسه اثربخشی آن با (آموزش مهارتهای ویژه چندگانه) بر واکنش‌پذیری نسبت به استرس ادراک‌شده در مادران کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم انجام شد.
مواد و روش ها: روش پژوهش نیمه آزمایشی از نوع طرح پیش آزمون-پس آزمون همراه با گروه کنترل و پیگیری، همینطور از نظر نوع داده آمیخته اکتشافی بود. جامعۀ آماری در بخش کیفی شامل 12 نفر از صاحب‌نظران و خبرگان متخصص بودند که با روش نمونهگیری هدفمند انتخاب شدند. همچنین جامعه آماری در بخش کمی شامل 45 مادر کودکان مبتلا به اتیسم بودند که با استفاده از روش نمونه-گیری تصادفی ساده، در دو گروه آزمایش (15 نفر) و کنترل (15 نفر) همتاسازی شدند. گروه آزمایش اتیسم یکپارچه با خانواده 8 جلسه 90 دقیقه‌ای و گروه آزمایش مهارتهای ویژه چندگانه هم 8 جلسه 90 دقیقهای تحت آموزش قرار گرفتند. ابزار گردآوری دادهها در بخش کیفی مصاحبههای نیمه ساختاریافته انفرادی اکتشافی بود در بخش کمی نیز بهمنظور گردآوری دادهها از پرسشنامه واکنش‌پذیری نسبت به استرس ادراک‌شده (شولتز و همکاران، 2011) استفاده شد. برای تجزیه‌وتحلیل دادههای بخش کیفی از تحلیل محتوا و در بخش کمی از طریق آمار توصیفی و استنباطی (تحلیل عاملی اکتشافی، آزمون تحلیل کوواریانس) تحلیل شد.
یافته ها: یافتهها نشان داد از جمله مؤلفه‌های برنامه درمانی اتیسم یکپارچه با خانواده شامل ویژگیهای فردی والدین، رابطه والد-کودک، سلامت روان والدین، خانواده، فراخانواده، رابطه والد-والد، دانش خانواده درباره اتیسم و استیگما بود. بر اساس ابعاد و مؤلفه‌های شناسایی‌شده، مدل پژوهش از برازش مناسبی برخوردار بود. نتایج نشان داد آموزش برنامه درمانی اتیسم یکپارچه با خانواده و آموزش مهارتهای ویژه چندگانه باعث کاهش واکنش‌پذیری نسبت به استرس ادراک‌شده در مادران کودکان مبتلا به اختلال اتیسم در طی جلسات آزمایشی شده است. لازم به ذکر است که روند بهبودی در گروه اتیسم یکپارچه با خانواده بیشتر است.
نتیجه گیری: بنابراین استفاده از این مداخلات و برنامههای آموزشی به عنوان روشی در کاهش استرس والدین کودکان مبتلا به اتیسم پیشنهاد میشود.