هدف: درس پژوهی الگویی از پژوهش مشارکتی در کلاس درس است که می‌تواند نقش موثری در بهبود کیفیت آموزش داشته باشد. در نتیجه، هدف این پژوهش شناسایی ابعاد و مولفه‌های ارتقای درس پژوهی در دوره ابتدایی بود.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر شیوه اجرا کیفی بود. جامعه پژوهش خبرگان دانشگاهی و صاحب‌نظران وزارت‌خانه آموزش‌وپرورش کشور در سال 1400 بودند. حجم نمونه بر اساس اصل اشباع نظری 12 نفر شد که این افراد با توجه به ملاک‌های ورود به مطالعه با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. ابزار پژوهش مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با 6 سوال بود که روایی یافته‌ها توسط خبرگان تایید و پایایی آنها با روش ضریب توافق بین دو کدگذار 63 درصد برآورد شد. داده‌ها با روش‌های کدگذاری باز، محوری و انتخابی در نرم‌افزار Maxquda تحلیل شدند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که ارتقای درس پژوهی 109 شاخص در 22 مولفه و 6 بعد داشت؛ به‌طوری که ابعاد شامل نگاه استراتژیک به‌عنوان شرایط علی (با چهار مولفه آینده‌نگری، واقعیت‌گرایی، رقابت‌پذیری و تفکر سیستمی)، پویایی مدارس به‌عنوان شرایط زمینه‌ای (با چهار مولفه توجه به توانایی‌های معلمان، رفع نیازهای معلمان، فراهم‌آوردن امکانات و بهبود ارتباطات سازمانی)، عوامل ساختاری و فردی به‌عنوان شرایط مداخله‌گر (با سه مولفه عوامل انگیزشی، عوامل سازمانی و عدم شناخت کافی از درس پژوهی)، پژوهش‌محوری به‌عنوان پدیده محوری (با سه مولفه یادگیری مستمر، بهبود آموزش و اثربخش‌شدن آموزش)، بهسازی آموزشی به‌عنوان راهبردها (با چهار مولفه مهارت افزایی، تاکید بر مدیریت مشارکتی، نظارت و ارزیابی و سلامت سازمانی) و توسعه آموزشی به‌عنوان پیامدها (با چهار مولفه الگوسازی، کارآیی فزاینده، استقرار تفکر علمی و ایجاد فرهنگ یادگیری) بودند. در نهایت، الگوی پارادایمی ابعاد و مولفه‌های ارتقای درس پژوهی در دوره ابتدایی ترسیم شد.
نتیجه‌گیری: با توجه به الگوی پارادایمی ابعاد و مولفه‌های ارتقای درس پژوهی در دوره ابتدایی می‌توان برنامه‌هایی برای بهبود و ارتقای درس پژوهی طراحی و اجرا کرد.